1. Co chroni prawo autorskie
Utwór — każdy przejaw twórczości: tekst, zdjęcie, muzyka, film, program, mem, grafika w grze. Jest chroniony od chwili powstania, bez rejestracji i bez znaczka ©.
Prawa autorskie osobiste — prawo do bycia podpisanym jako autor i do nienaruszalności treści. Nie da się ich sprzedać ani zrzec. Nigdy nie wygasają.
Prawa autorskie majątkowe — prawo do zarabiania na utworze i decydowania, kto może go kopiować. Można je sprzedać (np. wytwórni). Wygasają 70 lat po śmierci autora; wtedy utwór trafia do domeny publicznej.
2. Co wolno, a co nie
Dozwolony użytek osobisty (art. 23 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych): utwór, który został już legalnie rozpowszechniony, możesz kopiować dla siebie i kręgu bliskich (rodzina, znajomi). Nie obejmuje programów komputerowych i gier, te zawsze wymagają licencji.
Prawo cytatu (art. 29): możesz przytoczyć fragment cudzego utworu w swojej pracy, jeśli podajesz autora i źródło, a cytat czemuś służy: wyjaśnieniu, krytyce, nauczaniu.
Co jest przestępstwem
- Plagiat — podpisanie się pod cudzym utworem (art. 115): do 3 lat pozbawienia wolności.
- Rozpowszechnianie bez zgody — wrzucenie do sieci, udostępnianie w torrencie, przesyłanie znajomym (art. 116): do 2 lat, a jeśli dla zysku, do 3 lat.
- Łamanie zabezpieczeń programów i gier — cracki, generatory kluczy (art. 1181): używanie i posiadanie do roku, wytwarzanie i sprzedawanie do 3 lat. Liczy się samo zdjęcie zabezpieczenia, nawet jeśli grasz sam i nikomu gry nie wysłałeś.
Ile masz lat, tyle sądu. Kary powyżej to kary dla dorosłych. Przed ukończeniem 17 lat sprawą zajmuje się sąd rodzinny, a nie sąd karny — ale odszkodowanie dla autora płaci się w każdym wieku.
Pobieranie a udostępnianie. Pobranie filmu „dla siebie” z nielegalnego źródła nie jest przestępstwem w rozumieniu ustawy. Udostępnianie go dalej już tak. Torrent robi obie rzeczy naraz: pobierasz i wysyłasz innym.
3. Licencje Creative Commons
Autor może z góry powiedzieć, co wolno z jego utworem. Licencja CC składa się z klocków:
BY podaj autora
SA udostępniaj dalej na tej samej licencji
NC tylko niekomercyjnie
ND bez przeróbek
CC0 autor zrzeka się praw, rób co chcesz
Przykład: CC BY-SA to licencja Wikipedii. Możesz kopiować i przerabiać, jeśli podasz autorów i udostępnisz wynik na tej samej licencji.
4. Licencje programów
- freeware — darmowy, ale bez kodu źródłowego
- shareware / trial — za darmo przez jakiś czas lub z ograniczeniami, potem zapłać
- open source — kod źródłowy dostępny, można zmieniać i rozpowszechniać (Linux, LibreOffice, Python)
- komercyjna — jednorazowa opłata, licencja na zawsze
- subskrypcja — płacisz co miesiąc, przestajesz płacić, tracisz dostęp
- OEM — sprzedawana razem ze sprzętem i do niego przypisana
Zadania
Wpisz W lub N i uzasadnij jednym zdaniem.
| Sytuacja | W/N | Dlaczego |
|---|
| a | Kupiłeś e-booka, przesyłasz plik siostrze. | | |
| b | Ten sam plik wrzucasz na forum „dla wszystkich”. | | |
| c | Student kopiuje trzy akapity z Wikipedii do pracy bez podania źródła. | | |
| d | Gracz pobiera crack, żeby grać w grę, której nie kupił. | | |
| e | Uczeń wkleja do prezentacji zdjęcie z Google Grafika i podpisuje „źródło: Google”. | | |
| f | Puszczasz na imprezie u kolegi muzykę z legalnie kupionej płyty. | | |
| g | Nagrywasz koncert telefonem i publikujesz na YouTube. | | |
| h | Cytujesz w referacie dwa zdania z książki, podając autora i tytuł. | | |
Dopasuj rodzaj licencji do opisu (wpisz literę):
1. freeware 2. shareware/trial 3. open source 4. komercyjna 5. subskrypcja 6. OEM
- płacisz co miesiąc, przestajesz płacić, tracisz dostęp (np. Office 365, Adobe)
- darmowy, ale bez kodu źródłowego (np. przeglądarki)
- kod źródłowy dostępny, można zmieniać i rozpowszechniać (np. Linux, LibreOffice, Python)
- za darmo przez 30 dni lub z ograniczeniami, potem zapłać
- jednorazowa opłata, licencja na zawsze
- sprzedawana razem z komputerem, przypisana do tego sprzętu (np. Windows na laptopie)
Napisz po dwa zdania:
- Z jakich programów korzystasz na swoim komputerze i telefonie i na jakiej licencji?
- Znajdź w regulaminie jednej z używanych aplikacji (Spotify, TikTok, Instagram), do czego ma prawo z treściami, które tam wrzucasz.
- Co byś zmienił w prawie autorskim, gdybyś mógł, i dlaczego?